Problem ciągłości


Problem ciągłości i zmiany w Kościele rzymskim od połowy XIX do końca XX wieku, rozważany w oparciu o oficjalne dokumenty Kościoła oraz liczne publikacje z zakresu teologii, filozofii religii i religioznawstwa daje się przedstawić w formie kilku wniosków ogólnych. Zagadnienie to można streścić w ramach kwestii o wzajemnych relacjach Kościoła i współczesnego świata. Wyraźną granicą dwóch epok nie jest liberalna rewolucja we Francji u schyłku XVIII stulecia, oraz jej konsekwencje, które narastały przez cały wiek XIX. Kościół katolicki bronił się bowiem przed tym liberalizmem. Granicą okazuje się być dopiero pontyfikat Jana XXIII, który zezwolił na dokonanie wyraźniejszego niż dotąd odróżnienia pomiędzy doktryną oraz sposobem jej wyrażania, a także postanowił odnowić Kościół, przez podjęcie – pełnej zaufania do człowieka „dobrej woli” – refleksji nad dorobkiem cywilizacji liberalnej. Skutkiem tych decyzji było dostosowanie Kościoła do współczesnego świata, zwane aggiornamento, czyli „udzisiejszenie”.
Potępienie liberalizmu przez papieży w XIX i XX wieku wynikało z oceny, że próba przebudowy tradycyjnego porządku społecznego dokonuje się zasadniczo wbrew Kościołowi i religii katolickiej. Istnieje bliska analogia pomiędzy oceną przez władze Kościoła trzech nurtów intelektualnych i społecznych: Reformacji (XVI w.), liberalizmu (XIX w.) i modernizmu (XX w.). Reformacja była w pewnym stopniu liberalizmem religijnym, wynikała z postulatów, aby uniezależnić religię chrześcijańską od powagi magisterium Kościoła i władzy papieskiej. Wywołała zaś skutki nie tylko religijne, ale również społeczne. Liberalizm rewolucji we Francji miał na celu nie tylko uzyskanie w życiu społecznym niezależności religijnej dla różnych tendencji doktrynalnych, ale zmierzał także do zburzenia starego porządku społecznego, do obalenia monarchii i wprowadzeniu republiki oraz nowego prawa (stanowionego większością) i nowej organizacji społeczeństwa w oparciu o zasady demokracji liberalnej. Rewolucjoniści nader wytrwale walczyli z papiestwem, które było oparciem dla idei konserwatywnych. Rok 1870, a więc odebranie Rzymu papieżowi Piusowi IX przez jednoczącą się Italię stanowi symboliczną datę triumfu rewolucji, moment ograniczenia roli Kościoła na międzynarodowej arenie politycznej. Z kolei modernizm był syntezą Reformacji i liberalizmu przeniesioną do wnętrza Kościoła przez reformatorów – grupę liberalnych duchownych. Z tego powodu spotkał się ze stanowczym potępieniem ze strony św. Piusa X.
Dla różnych nurtów reformistycznych charakterystyczne jest narastanie radykalizmu, ale często także konserwowanie zmian w formie umiarkowanej, aby nadać im większą trwałość. Takie było podejście Napoleona Bonaparte do zasad rewolucji we Francji w początkach XIX stulecia, a podobnie postępowali zwolennicy nowej teologii w latach 50-tych XX stulecia wobec szeregu postulatów modernizmu. Dziś nie brak teologów, którzy chcieliby zatrzymać niektóre reformy wynikające z nowej orientacji II Soboru Watykańskiego i przyjąć interpretację dokumentów soborowych w nader umiarkowanej formie.

Previous Pieśni
Next Pamiętnikarze